TL;DR
- Shadow AI hoort thuis in je incidentenregister: een dossier dat in ChatGPT belandt, is een datalek — ook zonder hacker.
- De gemeente Eindhoven moest zo’n lek (1.000+ documenten met persoonsgegevens) melden bij de Autoriteit Persoonsgegevens.
- Weten wát te melden en hoe je het signaleert, scheelt boetes én herhaling.
- De simpelste preventie: gegevens uit je tekst halen vóór de prompt met de AI-data-anonimiseerder.
In een goede database staat niet alleen wat misging, maar ook hoe het werd opgemerkt en gemeld. Shadow AI verdient daar een eigen plek. Want een medewerker die een klantbestand in een AI-model plakt, veroorzaakt hetzelfde als een klassiek datalek — alleen ziet bijna niemand het gebeuren. Tijd om dit type incident net zo serieus te registreren als een gestolen laptop.
Een datalek zonder inbraak
We koppelen ‘datalek’ meestal aan iets vijandigs: een hack, een phishingaanval, een verloren USB-stick. Maar de definitie is breder. Zodra persoonsgegevens terechtkomen bij een partij die ze niet hoort te hebben, is er een lek — ook als dat gebeurt doordat een welwillende collega tekst in een chatvenster plakt. Dat is precies wat Shadow AI zo verraderlijk maakt: er gaat geen alarm af, er is geen indringer, er is alleen een goede bedoeling met een slecht gevolg.
Wat de gemeente Eindhoven ons leert over melden
De casus is inmiddels een ijkpunt. Uit een steekproef bij de gemeente Eindhoven bleek dat medewerkers in één maand ruim duizend documenten met persoonsgegevens naar externe AI-tools hadden gestuurd — BSN’s, Wmo-gegevens, gegevens over verslavingsgevoeligheid, financieel gevoelige data. De gemeente deed wat hoort: het lek melden bij de Autoriteit Persoonsgegevens, alle openbare AI-modellen blokkeren, en OpenAI verzoeken de gegevens te verwijderen. Een bevestiging dat die verwijdering ook lukte, kwam er niet — en dat is meteen de pijnlijke les. Eenmaal weg, is data lastig terug te halen.
Bij Amazon zag men interne documentatie terug in ChatGPT. Wat je invoert kan in de trainingsdata terechtkomen. Voor je incidentregister betekent dit: noteer niet alleen ‘data ingevoerd’, maar ook dat herstel onzeker is. Dat verandert je risico-inschatting.
Hoe je Shadow AI signaleert en registreert
| Signaal | Wat je vastlegt |
|---|---|
| Onverklaarbaar AI-verkeer vanaf werkaccounts | Welke tool, welke afdeling, frequentie. |
| Gevoelige documenten die ‘net even’ zijn samengevat | Type gegevens (BSN, zorg, financieel), aantal. |
| Medewerker meldt zelf een twijfelgeval | Beloon dit — meldcultuur is goud waard. |
| Herstelbaarheid | Is verwijdering verzocht? Bevestigd? Vaak: nee. |
Een organisatie die haar kop in het zand steekt, creëert op de lange termijn alleen maar meer problemen — zo waarschuwt AI-onderzoeker Remco van der Schoot van de Hogeschool Utrecht. Registreren is de eerste stap uit dat zand.
Preventie hoort in dezelfde workflow
Melden is reactief. De winst zit in het voorkomen dat er iets te melden valt. Leer je mensen om gegevens te schonen vóór de prompt, dan daalt het aantal incidenten zichtbaar. Daarvoor bouwden we de AI-data-anonimiseerder: BSN, IBAN, namen en adressen eruit, in je eigen browser, zonder dat er iets wordt geüpload. En leer je team ondertussen phishing herkennen, want gelekte data en valse mails komen vaak uit hetzelfde vat.
Bron: NOS / Nieuwsuur, ‘AI handig hulpmiddel op de werkvloer? Risico op datalek is groot’ (8 juni 2026).